Historia pierwszego powojennego osiedla na Młynowie

W tym artykule przeczytasz o:

• powstaniu i założeniach urbanistycznych osiedla Młynów I – pierwszego powojennego osiedla na Młynowie, zaprojektowanego przez Michała Przerwę-Tetmajera i Jadwigę Guzicką;
• architekturze i najważniejszych obiektach osiedla – m.in. galeriowcach, PDT na Woli, kinie W-Z oraz barze Wenecja;
• wpływie socrealizmu na rozwój Młynowa – zmianach w pierwotnych projektach oraz zachowanych i utraconych śladach przedwojennej zabudowy Woli.

Młynów – więcej niż stacja metra

Dla wielu mieszkańców Warszawy Młynów kojarzy się przede wszystkim z okolicami stacji metra Młynów na linii M2. W rzeczywistości jest to znacznie większy obszar, rozciągający się od obwodowej linii kolejowej na zachodzie aż po ul. Okopową na wschodzie. Samo osiedle dzieli się na pięć mniejszych zespołów, których historia zaczyna się u schyłku lat 40. XX wieku. Ostatni z nich powstał natomiast w pierwszej połowie lat 60.

Początki budowy Młynowa I

Pierwsze osiedle na Młynowie powstało w kwartale ulic: Żytniej, Okopowej, al. Solidarności (dawniej ul. gen. Świerczewskiego) oraz Działdowskiej. Jego budowę rozpoczęto w 1948 r., a głównymi projektantami byli Michał Przerwa-Tetmajer i Jadwiga Guzicka.

Osiedle zajmowało powierzchnię 32 ha i było przeznaczone dla około 10 tysięcy mieszkańców. Założenie urbanistyczne koncentrowało się wokół ośrodka społecznego, którego urbanistyczne „wejście” prowadziło od trasy W-Z w kierunku ul. Leszno. Jego inwestorem był Zakład Osiedli Robotniczych, z czasem przemianowany na DBOR - Dyrekcje Budowy Osiedli Robotniczych. 

Jak pisał architekt Michał Przerwa-Tetmajer na łamach miesięcznika „Architektura” (nr 5 z maja 1949 r.), wnętrze ulicy zostało skomponowane w taki sposób, aby wzrok przechodnia nie ślizgał się po równoległych ścianach budynków, lecz napotykał zamknięcia perspektywiczne i wyraziste akcenty przestrzenne.

„W tym wypadku akcentami zamykającymi są wieżowce 11-kondygnacyjne, zamykające odcinki, na które została podzielona ulica. Szereg budynków niskich, ustawionych nierównolegle do ulicy, tworzy zatokę zamkniętą jednym wysokim akcentem. Zasada ta powtórzona jest na odcinku trasy W-Z przyległym do omawianego osiedla” – pisał Przerwa-Tetmajer.

Cztery kolonie i idea osiedla społecznego

Młynów I podzielono na cztery kolonie, z których każda miała liczyć od 2000 do 2800 mieszkańców. Różnice w liczbie mieszkańców wynikały z konieczności zachowania istniejącej siatki ulic.

Kolonie nie były rozumiane jako zwykłe podwórza, lecz jako kameralne wnętrza urbanistyczne, zapewniające mieszkańcom miejsce odpoczynku po pracy. Architekt opisywał je następująco:

„Wnętrza są skomponowane tak, że przechodzień ogląda zarazem widoki i perspektywy przez przeloty pozostawione między budynkami”.

Niezrealizowane plany i rozwój ośrodka społecznego

W pierwotnym założeniu wejście do ośrodka społecznego miały podkreślać dwa wieżowce usytuowane na usypanych z gruzu wzniesieniach oraz Powszechny Dom Towarowy. Oprócz nich w centralnym punkcie osiedla planowano Dom Ludowy, ośrodek zdrowia oraz budynek z usługami gastronomicznymi.

Projekt był jednak stopniowo modyfikowany wraz z rozwojem doktryny socrealizmu na początku lat 50. Wiele inwestycji odkładano również w czasie. Ostatecznie na tym terenie powstał słynny bar „Wenecja”. Planowano także zieleniec z alejkami spacerowymi.

Gmach Szpitala św. Łazarza przy ul. Karolkowej i Leszno zamierzano przekształcić w Dom Młodzieży. Miał on pełnić funkcję centrum społecznego dla całej dzielnicy. Pierwotną część osiedla ukończono w 1950 r.

Szkoły, przedszkola i budynki społeczne

Zabudowę mieszkaniową uzupełniały szkoła, żłobek, dwa przedszkola oraz dwie bursy. W pierwotnym projekcie budynki przedszkoli miały wyglądać inaczej, jednak ostatecznie zdecydowano się na zastosowanie typowego projektu autorstwa Józefa Sikorskiego.

Na Młynowie I powstały trzy takie obiekty: Przedszkole nr 133 przy ul. Okopowej 7A, Przedszkole nr 134 przy ul. Leszno 24 oraz Przedszkole z Oddziałami Integracyjnymi nr 37 „Bajkowy Świat” przy ul. Szlenkierów 8.

Powtarzalny projekt dwukondygnacyjnego przedszkola zastosowano również na innych warszawskich osiedlach. Identyczne budynki powstały m.in. przy ul. Lelechowskiej 7 na Osiedlu Ochota I oraz przy ul. Wiktorskiej 94/96 i 80A na osiedlu WSM Mokotów.

Wszystkie te obiekty pokryto okładziną z jasnego piaskowca ułożoną z kwadratowych płytek. Wyjątek stanowi budynek Przedszkola nr 131 przy ul. Sierpeckiej 9A. Choć ma identyczną bryłę, jego elewacja została otynkowana i stylizowana na czerwony piaskowiec. Zastosowano tu boniowanie oraz tynki drapane, nawiązujące do sąsiedniej zabudowy WSM autorstwa Barbary i Stanisława Brukalskich.

Między modernizmem a socrealizmem

Całe pierwsze osiedle młynowskie utrzymano w duchu modernizmu nawiązującego do tzw. „stylu ’37”, który narodził się jeszcze w okresie międzywojennym.

Sytuacja zmieniła się po Ogólnokrajowej Naradzie Architektów Partyjnych w Warszawie w czerwcu 1949 r., kiedy narzucono doktrynę socrealizmu wzorowaną na rozwiązaniach radzieckich. Dotychczasowy modernizm uznano za styl „burżuazyjny” i „kosmopolityczny”.

W efekcie obiekty, których nie zdążono wybudować według pierwotnych projektów, musiały zostać przeprojektowane zgodnie z nowymi wytycznymi. W ten sposób rozpoczęto prace nad kolejnymi częściami Młynowa, które miały przybrać bardziej monumentalny i reprezentacyjny charakter.

Architektura Michała Przerwy-Tetmajera

Twórczość Michała Przerwy-Tetmajera stanowiła w pewnym sensie kontynuację tradycji architektury WSM. Widoczne są tu analogie do osiedla Koło-Wschód (Koło II i III) projektu Heleny i Szymona Syrkusów.

Na całym osiedlu zastosowano monochromatyczną kolorystykę elewacji – biele i szarości – często uzupełnioną detalami z cegły cementowej, popularnej zarówno w latach 30., jak i pod koniec lat 40.

Najbardziej charakterystycznymi budynkami są galeriowce przypominające te z osiedla Koło. Piony klatek schodowych wysunięto przed galerie, a ich frontowe ściany o wklęsłej, sinusoidalnej formie wykończono szarą cegłą.

Pierwotnie planowano budowę trzech galeriowców, lecz ostatecznie powstały tylko dwa. Przy ul. Leszno 24/26 zrealizowano natomiast budynki klatkowe tworzące pierzeję ulic Leszno i Karolkowej. Zabudowę wznoszono z gruzobetonu.

PDT na Woli – symbol powojennej odbudowy

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych budynków Młynowa I pozostaje Powszechny Dom Towarowy, zwany PDT-em na Woli. Powstał on u zbiegu trasy W-Z i ul. Młynarskiej.

Budowę rozpoczęto w 1949 r., lecz zakończono dopiero w 1956 r. Mimo że projekt ewoluował i wzbogacono go o socrealistyczne detale, ostatecznie budynek zachował modernistyczny charakter. Płaskorzeźby na skrajnych płycinach attyki zaprojektował Kazimierz Danilewicz.

PDT oddano do użytku w marcu 1956 r. Niestety jego główny projektant nie doczekał otwarcia. Michał Przerwa-Tetmajer zginął pod lawiną podczas wspinaczki w Tatrach 20 lutego 1956 r. Jego ciało odnaleziono dopiero w maju. Architekt został pochowany w Zakopanem.

Kino W-Z i bar Wenecja

W ośrodku społecznym znajdował się również niegdyś bardzo popularny budynek kina W-Z. Zaprojektował go Mieczysław Piprek, autor wielu warszawskich kin z tego okresu.

Utrzymany w stylistyce „stylu ’37” obiekt z charakterystyczną rotundą i łupinowym, falującym dachem powstał w latach 1949–1950. Kino działało do 1991 r., a rok później rozpoczął tam działalność klub Fugazi. Budynek rozebrano w 2010 r.

Bardzo podobnym projektem Pipreka jest kino Iluzjon (dawniej Stolica) na Mokotowie. Architekt zaprojektował również kino Ochota oraz kino 1 Maja na Grochowie.

Dopiero na początku lat 60. uzupełniono zabudowę o punkt gastronomiczny. Jerzy Sołtan i Zbigniew Ihnatowicz zaprojektowali bar Wenecja, będący przykładem tzw. stylu brukselskiego.

Budynek powstał po powrocie Jerzego Sołtana z kilkuletniej współpracy z Le Corbusierem w Paryżu. Na dachu znajdował się taras rekreacyjny z fontanną, mozaikami i roślinnością inspirowany rozwiązaniami stosowanymi przez słynnego francuskiego architekta. W latach 90. obiekt przebudowano i zaadaptowano na prywatny szpital, wymieniając m.in. klinkierową okładzinę elewacji.

Zachowane ślady przedwojennej Woli

Ponieważ osiedle powstało na terenie silnie zniszczonym podczas wojny, część przedwojennej zabudowy przetrwała. Do najcenniejszych przykładów należą Kolonia im. Hipolita Wawelberga przy ul. Górczewskiej 15, kamienica przy ul. Leszno 11, szkoła przy ul. Karolkowej, Dom Starców Towarzystwa Moszew Zkenim, kamienica przy ul. Młynarskiej 7 oraz kamienice przy ul. Staszica 16 i 18.

Jednym z najbardziej przykrych wydarzeń w historii osiedla było wyburzenie Szpitala św. Łazarza przy ul. Leszno 127/129, zaprojektowanego przez Edwarda Seydenbeutela, Henryka Oderfelda i Szymona Syrkusa. Budynek powstał w latach 1926–1927 jako Dom Opieki dla Opuszczonych Dzieci Starozakonnych.

Po odzyskaniu terenu przez gminę żydowską w 2007 r. szpital przeniesiono do Międzylesia. Dwa lata później historyczny budynek został rozebrany.